AI-begrippen & woordenboek

De belangrijkste begrippen rond AI-geletterdheid en de EU AI-verordening, kort en duidelijk uitgelegd. Handig als naslag bij de training of het AI-gebruiksbeleid.

AI-geletterdheid

AI-geletterdheid is het vermogen om kunstmatige intelligentie met voldoende kennis, inzicht en kritisch oordeel te gebruiken.

AI-geletterdheid betekent dat je begrijpt wat AI doet, wat de mogelijkheden en risico's zijn, en hoe je er verantwoord mee omgaat in je werk. Het niveau dat nodig is, hangt af van je rol en de context waarin je AI gebruikt. Sinds 2 februari 2025 is AI-geletterdheid via artikel 4 van de EU AI-verordening verplicht voor iedereen die binnen een organisatie met AI werkt.

Artikel 4 (AI-geletterdheidsplicht)

Artikel 4 van de EU AI-verordening verplicht organisaties om hun personeel aantoonbaar AI-geletterd te maken.

Artikel 4 schrijft voor dat aanbieders én gebruiksverantwoordelijken zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid bij hun personeel en iedereen die namens hen met AI werkt. De plicht geldt sinds 2 februari 2025; de handhaving start vanaf 2 augustus 2026. De wet schrijft geen vast aantal lesuren of een specifiek certificaat voor, maar je moet wél kunnen aantonen dat je eraan voldoet.

EU AI-verordening (AI Act)

De EU AI-verordening (Verordening (EU) 2024/1689) is de Europese wet die het gebruik van AI reguleert op basis van risico.

De AI-verordening, ook wel de AI Act genoemd, deelt AI-toepassingen in naar risico: van minimaal risico tot hoog risico en verboden toepassingen. Hoe hoger het risico, hoe strenger de eisen. De wet trad in werking op 1 augustus 2024 en gaat gefaseerd in; artikel 4 (AI-geletterdheid) geldt sinds 2 februari 2025.

Generatieve AI

Generatieve AI is AI die nieuwe inhoud maakt, zoals tekst, beeld, audio of code.

Generatieve AI, zoals ChatGPT, Microsoft Copilot of Google Gemini, voorspelt op basis van enorme hoeveelheden data het meest waarschijnlijke volgende woord of pixel. Het 'begrijpt' de inhoud niet, maar genereert wat statistisch plausibel is. Daarom kan de uitkomst overtuigend klinken en toch feitelijk onjuist zijn.

Hallucinatie

Een hallucinatie is een AI-uitkomst die overtuigend klinkt maar feitelijk onjuist of verzonnen is.

Bij een hallucinatie presenteert generatieve AI iets als feit terwijl het niet klopt — bijvoorbeeld een niet-bestaand wetsartikel, een verzonnen bron of een fout cijfer. Omdat de tekst vlot en zelfverzekerd oogt, is een hallucinatie lastig te herkennen. Daarom controleer je feiten, bronnen en cijfers altijd zelf voordat je een AI-uitkomst gebruikt.

Hoog-risico AI

Hoog-risico AI zijn AI-toepassingen die mensen of hun rechten direct kunnen raken en daarom extra eisen kennen onder de AI-verordening.

Onder de AI-verordening geldt AI als hoog risico wanneer het meebeslist over zaken als werk, krediet, onderwijs, gezondheid, of essentiële diensten. Voor hoog-risico AI gelden strengere eisen aan kwaliteit, documentatie, transparantie en menselijk toezicht. Twijfel je of een toepassing hoog risico is, behandel hem dan alsof dat zo is.

Menselijk toezicht

Menselijk toezicht betekent dat een mens een AI-uitkomst controleert en de eindbeslissing neemt.

AI levert een voorstel, geen oordeel. Bij menselijk toezicht beoordeelt een medewerker elke AI-uitkomst kritisch op juistheid en redelijkheid en blijft hij eindverantwoordelijk. Hoe groter de impact van een fout, hoe grondiger de controle moet zijn.

Aanbieder vs. gebruiksverantwoordelijke

Een aanbieder ontwikkelt of brengt een AI-systeem op de markt; een gebruiksverantwoordelijke zet een AI-systeem in voor het eigen werk.

De AI-verordening legt de meeste verplichtingen bij de aanbieder, maar ook gebruiksverantwoordelijken hebben plichten — waaronder de AI-geletterdheidsplicht uit artikel 4. Let op: wie een AI-systeem fijn-afstelt, ingrijpend aanpast of onder eigen merk uitbrengt, kan zelf aanbieder worden en krijgt dan zwaardere verplichtingen.

AVG (in AI-context)

De AVG is de Europese privacywet die bepaalt hoe je persoonsgegevens mag verwerken, ook met AI.

Wanneer je met AI persoonsgegevens verwerkt, gelden de regels van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG): je hebt een grondslag nodig, je beveiligt de gegevens en je beperkt je tot wat nodig is. Vertrouwelijke of persoonsgegevens horen niet in openbare AI-tools, omdat die gegevens kunnen worden bewaard en hergebruikt. Bij hoog risico is vaak een DPIA (gegevensbeschermingseffectbeoordeling) nodig.

Schaduw-AI

Schaduw-AI zijn AI-tools die medewerkers gebruiken zonder dat de organisatie ze heeft goedgekeurd.

Bij schaduw-AI gebruikt iemand een eigen of gratis AI-tool voor het werk, buiten het zicht van de organisatie. Het risico is dat vertrouwelijke gegevens ongemerkt weglekken en dat niemand de kwaliteit of veiligheid controleert. Een AI-gebruiksbeleid met een lijst van goedgekeurde tools voorkomt schaduw-AI.

Prompt

Een prompt is de opdracht of vraag die je aan een AI-tool geeft.

Hoe duidelijker en specifieker je prompt, hoe bruikbaarder de uitkomst. Een goede prompt geeft context, een gewenste vorm en eventuele beperkingen. Zet nooit vertrouwelijke of persoonsgegevens in een prompt van een niet-goedgekeurde tool.

Bias (vooringenomenheid)

Bias is een stelselmatige vooringenomenheid in AI-uitkomsten, vaak doordat de trainingsdata niet representatief is.

Een AI-systeem leert patronen uit historische data; zaten daar vooroordelen in, dan neemt de AI die over. Daardoor kan AI bepaalde groepen stelselmatig anders of oneerlijk behandelen, bijvoorbeeld bij selectie, krediet of risicobeoordeling. Wie AI-signalen klakkeloos overneemt, neemt die bias mee in het oordeel.

Transparantieplicht

De transparantieplicht houdt in dat mensen moeten weten wanneer zij met AI te maken hebben.

Onder de AI-verordening moet bijvoorbeeld een chatbot duidelijk maken dat het geen mens is, en moet door AI gegenereerde of bewerkte inhoud waar nodig als zodanig herkenbaar zijn. Transparantie geldt vooral bij toepassingen met beperkt risico, zoals klantcontact via AI.

Datalek (via AI)

Een datalek via AI ontstaat wanneer vertrouwelijke of persoonsgegevens in een verkeerde of openbare AI-tool belanden.

Plak je bijvoorbeeld een klantdossier of personeelsgegevens in een gratis chatbot, dan deel je die gegevens met een externe partij — dat kan een datalek zijn onder de AVG. Een datalek met risico voor betrokkenen meld je binnen 72 uur bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Voorkom dit door alleen goedgekeurde, zakelijke AI-tools te gebruiken.

Verboden AI (onaanvaardbaar risico)

Verboden AI zijn toepassingen met onaanvaardbaar risico die de AI-verordening helemaal niet toestaat.

Het gaat om praktijken die in strijd zijn met grondrechten, zoals sociale scoring door overheden of manipulatieve AI die mensen schaadt. Voor verboden AI-toepassingen gelden de hoogste boetes: tot 35 miljoen euro of 7% van de wereldwijde jaaromzet.

AI voor algemene doeleinden (GPAI)

AI voor algemene doeleinden (GPAI) is een breed inzetbaar AI-model dat voor veel verschillende taken kan worden gebruikt.

Grote taalmodellen zoals GPT, Gemini of Llama zijn voorbeelden van AI voor algemene doeleinden (general-purpose AI). De AI-verordening stelt specifieke transparantie- en documentatie-eisen aan de aanbieders van deze modellen. Voor jou als gebruiker betekent het dat dezelfde tool zowel onschuldig als risicovol kan zijn, afhankelijk van waarvoor je hem inzet.

AI-gebruiksbeleid

Een AI-gebruiksbeleid is een set afspraken over hoe medewerkers binnen een organisatie verantwoord met AI omgaan.

Een AI-gebruiksbeleid legt vast welke tools wel en niet mogen, hoe je met gegevens en geheimhouding omgaat, wanneer een mens controleert en wat je doet bij een incident. Het is niet letterlijk wettelijk verplicht, maar wel de meest praktische manier om naleving van artikel 4 en de AVG aantoonbaar te maken.